Split payment VAT: nowa odpowiedzialność solidarna dla uczciwych firm

Nowe przepisy o VAT przygotowywane przez rząd wprowadzą solidarną odpowiedzialność firm za podatki niezapłacone przez ich kontrahentów, likwidując dotychczasową ochronę wynikającą ze stosowania split paymentu. To oznacza, że uczciwi przedsiębiorcy będą musieli płacić za oszustów podatkowych, nawet jeśli będą stosować mechanizm podzielonej płatności.

Jak funkcjonuje split payment i dlaczego był ochroną dla biznesu?

Podzielona płatność VAT (split payment) to rozwiązanie wprowadzone w Polsce w lipcu 2018 roku, które miało ograniczyć oszustwa podatkowe związane z wyłudzaniem zwrotów VAT. Mechanizm polega na tym, że każda transakcja dzielona jest na dwie części: kwota netto trafia na zwykłe konto sprzedawcy, a część odpowiadająca VAT-owi przechodzi na specjalne subkonto kontrolowane przez skarbówkę.

Rozwiązanie stało się bardzo popularne – każdego roku zawierane są w nim transakcje idące w dziesiątki miliardów złotych. Główną zaletą dla przedsiębiorców była ochrona przed solidarną odpowiedzialnością za VAT. Oznaczało to, że jeśli kontrahent okazywał się oszustem i nie rozliczył się z fiskusem, kupujący nie ponosił konsekwencji finansowych – odpowiedzialność spoczywała na sprzedawcy.

Split payment jest obowiązkowy dla transakcji powyżej 15 tys. zł dotyczących towarów wrażliwych na oszustwa podatkowe, takich jak:

• paliwa
• smartfony
• stal i wyroby stalowe
• złom i metale
• węgiel i koks
• usługi budowlane (powyżej 15 tys. zł)

Dla pozostałych transakcji stosowanie split paymentu pozostaje dobrowolne, ale nabywca może zdecydować się na podzieloną płatność, aby chronić się przed odpowiedzialnością.

Jakie zmiany wprowadza nowa ustawa o VAT?

Sejm uchwalił 17 lipca nowelizację ustawy o VAT, która drastycznie zmienia sytuację przedsiębiorców. Rząd uzasadnia zmianę tym, że „mechanizm podzielonej płatności w niektórych przypadkach jest wykorzystywany niezgodnie z pierwotnymi założeniami”. Według resortu finansów identyfikowane są przypadki, w których środki z rachunku VAT są przeznaczane na zapłatę za fikcyjne faktury, a sama ochrona split paymentu ma być wyłączona.

Nowe przepisy wprowadzą solidarną odpowiedzialność firm za VAT niezapłacony przez kontrahentów w następujących sytuacjach:

Oszustwa dotyczące faktur

Firma będzie mogła być obciążona VAT-em, jeśli nabywca wiedział lub powinien był wiedzieć, że:

• faktura została wystawiona przez podmiot nieistniejący
• faktura stwierdza czynności, które nie zostały dokonane
• kwoty na fakturze są niezgodne z rzeczywistością

Rozszerzenie na usługi niematerialne

Odpowiedzialność solidarna obejmie również tzw. usługi niematerialne, takie jak:

• usługi doradcze
• usługi zarządcze
• usługi rachunkowo-księgowe
• usługi reklamowe
• usługi badawcze

Rząd twierdzi, że na te usługi często wystawiane są lewe faktury VAT.

Transakcje poniżej 15 tys. zł

Nowe przepisy rozszerzą odpowiedzialność na transakcje o wartości poniżej 15 tys. zł, które dotychczas nie były objęte obowiązkowym split paymentem. Dotyczy to np. usług budowlanych poniżej progu.

Co to oznacza dla przedsiębiorców w praktyce?

Wprowadzenie solidarnej odpowiedzialności oznacza przesunięcie ciężaru dowodu i ryzyka z organów podatkowych na uczciwych przedsiębiorców. Firmy będą musiały wykazać, że nie wiedziały i nie powinny były wiedzieć o oszustwie kontrahenta – co w praktyce jest niemal niemożliwe do udowodnienia.

Doradcy podatkowi wskazują na kilka poważnych problemów z nowymi przepisami:

Problem z niejasną definicją przesłanek. Przepisy wprowadzają nieostre kryteria oparte na „wiedzy lub uzasadnionym przypuszczeniu” nabywcy co do przyszłego zachowania sprzedawcy. To prowadzi do niejednolitego stosowania przepisów i daje organom podatkowym szerokie pole do interpretacji.

Brak dostępu do informacji. Mała firma nie ma dostępu do danych, które posiada skarbówka. Jak przedsiębiorca ma zweryfikować, czy kontrahent rzetelnie rozlicza VAT, skoro organy podatkowe mają dostęp do systemów takich jak JPK VAT czy KSeF, a on nie?

Powrót do starych patologii. Eksperci porównują to do czasów sprzed wielu lat, gdy solidarna odpowiedzialność była szeroko stosowana i doprowadziła do „dramatów wielu uczciwych przedsiębiorców, niechcący uwikłanych w jakąś nawet pojedynczą relację z kimś, kto potem okazał się oszustem podatkowym” – mówi Jerzy Martini, doradca podatkowy.

Kiedy wchodzą w życie nowe przepisy?

Nowe przepisy mają wejść w życie 1 stycznia 2027 roku. Przed tym terminem ustawę jeszcze zajmie się Senat, ale zmiana jest już przesądzona w Sejmie. To daje przedsiębiorcom około dwóch lat na przygotowanie się do nowej rzeczywistości.

Aspekt	Obecne przepisy	Nowe przepisy (od 1.01.2027)
Ochrona split paymentu	Pełna ochrona przed solidarną odpowiedzialnością	Ochrona wyłączona w przypadku oszustw
Zakresy towarów/usług	Split payment obowiązkowy powyżej 15 tys. zł dla wrażliwych towarów	Rozszerzenie na usługi niematerialne i transakcje poniżej 15 tys. zł
Odpowiedzialność za oszustów	Sprzedawca	Nabywca (jeśli wiedział o oszustwie)
Kryteria odpowiedzialności	Jasno określone	Nieostre (wiedział lub powinien był wiedzieć)

Jak się przygotować na nowe przepisy?

Przedsiębiorcy, którzy chcą chronić się przed solidarną odpowiedzialnością, będą musieli:

1. Dokładnie weryfikować kontrahentów – sprawdzać ich rejestrację w systemach podatkowych, historię rozliczeń, opinie innych firm
2. Dokumentować proces weryfikacji – zbierać dowody, że dokonali należytej staranności w wyborze partnera
3. Monitorować działalność dostawców – śledzić, czy kontrahent regularnie rozlicza się z fiskusem
4. Konsultować się z doradcami podatkowymi – przed zawarciem istotnych transakcji warto uzyskać opinię eksperta
5. Rozważyć ubezpieczenie – niektóre polisy mogą chronić przed ryzykiem solidarnej odpowiedzialności

Eksperci wskazują, że w praktyce może to oznaczać powrót do zatrudniania firm detektywistycznych do sprawdzenia partnerów biznesowych – praktyka, którą wiele firm porzuciło w ostatnich latach.

Czy to rzeczywiście walka z oszustami?

Doradcy podatkowi kwestionują uzasadnienie zmian. Fiskus dysponuje nowoczesnymi narzędziami informatycznymi, takimi jak JPK VAT i KSeF, które pozwalają na skuteczne wykrywanie oszustw i karuzel podatkowych. Według ekspertów zmiana przepisów to raczej przerzucenie nieudolności fiskusa na przedsiębiorców.

„Solidarna odpowiedzialność to przerzucenie nieudolności fiskusa na przedsiębiorców. Nie rozumiem dlaczego znowu to się robi. Szczególnie gdy funkcjonuje już KSeF, który urzędnikom pokazuje wszystko co jest związane z fakturami” – mówi Jerzy Martini.

Krytyka dotyczy również tego, że zamiast ścigać wystawców lewych faktur, rząd przenosi ciężar dowodu na uczciwych kupujących. To może prowadzić do sytuacji, w której przedsiębiorcy będą się bać zwykłych transakcji gospodarczych, bo za pół roku mogą otrzymać decyzję o odpowiedzialności solidarnej za cudze zaległości.

Co to oznacza dla Ciebie jako przedsiębiorcy?

Jeśli prowadzisz biznes i zawierasz transakcje z kontrahentami, nowe przepisy dotyczą Ciebie bezpośrednio. Oznacza to, że:

• Ryzyko finansowe wzrasta – możesz być zmuszony do zapłacenia VAT-u za kontrahenta, nawet jeśli sam płaciłeś uczciwości
• Procedury weryfikacji się komplikują – będziesz musiał dokumentować, że dokonałeś należytej staranności w wyborze partnera
• Koszty administracyjne rosną – dodatkowe sprawdzenia, konsultacje prawne, potencjalne ubezpieczenia
• Czas przygotowania jest ograniczony – do 1 stycznia 2027 roku masz około dwóch lat na dostosowanie się

Szczególnie narażone są firmy zawierające transakcje z usługodawcami (doradcy, księgowość, reklama, badania) oraz te, które pracują z dostawcami towarów wrażliwych na oszustwa (metale, paliwa, elektronika).

Warto już teraz zacząć przygotowania: skonsultuj się z doradcą podatkowym, przeanalizuj swoją bazę kontrahentów i zastanów się, jak będziesz dokumentować proces ich weryfikacji. To może być różnica między bezpieczeństwem finansowym a poważnymi problemami za kilka lat.